O powiecie

Pierwsze wzmianki o powiecie kościańskim pochodzą z 1397 roku. Utworzony w drugiej połowie XIV wieku obejmował, z wyjątkiem ziemi wschowskiej, całą południowo – zachodnią część Wielkopolski. W XVI wieku był, po Poznaniu, największym powiatem Wielkopolski, a jego stolica Kościan, znanym w kraju bogatym ośrodkiem handlu i rzemiosła.

Dzisiejszy powiat kościański zajmuje obszar ponad 722 kilometrów kwadratowych. Miasto Kościan i położone wokół niego cztery gminy: Czempiń, Kościan, Krzywiń i Śmigiel to mała ojczyzna dla ponad 77 tysięcy Wielkopolan.

 

Położenie powiatu kościańskiego.

 

 

 

• Centralne położenie w Europie.
• Centralne położenie w województwie wielkopolskim.
• Położenie przy drodze krajowej nr 5 i głównym szlaku kolejowym łączącym Śląsk z Wybrzeżem.
• Sąsiedztwo z Poznaniem - jednym z największych ośrodków gospodarczych Polski.

Historia powiatu

Pierwsze wzmianki o Powiecie Kościańskim pochodzą z 1397 roku. Utworzony w drugiej połowie XIV wieku Powiat Kościański obejmował, z wyjątkiem Ziemi Wschowskiej całą południowo - zachodnią część Wielkopolski. Na czele powiatu stał powołany przez monarchę starosta. Pierwszym znanym starostą kościańskim był Jan z Rydzyny i Czerniny k. Góry Śląskiej (1409-1410). Piastował on równocześnie urząd starosty wschowskiego.

W XVI wieku Powiat Kościański był, po Poznaniu największym powiatem Wielkopolski. W 1580 roku zajmował obszar 92 mil kwadratowych, a tworzyło go 118 parafii, 574 wsie, 24 miasta i miasteczka, w tym m. in. Kościan, Babimost, Bojanowo, Czempiń, Gostyń, Grodzisk, Kargowa, Kopanica, Krobia, Krzywiń, Książ, Opalenica, Poniec, Rawicz, Wielichowo, Wolsztyn, Zbąszyń. Do czasu najazdu szwedzkiego w połowie XVII wieku stolica powiatu, Kościan, sławny na całą Rzeczpospolitą ośrodek handlu i rzemiosła, był jednym z najbogatszych i najludniejszych miast w Wielkopolsce.

W okresie zaborów Kościan i Powiat Kościański znalazł się pod pruskim panowaniem. Jego obszar został znacznie zmniejszony, utworzone zostały nowe, małe powiaty: babimojski, krotoszyński, śremski, wschowski. W 1887 roku utworzony został Powiat Śmigielski. Ten nowy podział administracyjny wprowadzony przez pruskie władze był jedną z form represji stosowanych wobec Polaków, gdyż umożliwiał jej lepszy nadzór i ściślejszą kontrole nad nimi, co miało ułatwić germanizację.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku w pierwszym okresie nie zmieniono granic administracyjnych powiatu, w 1921 roku obejmował on obszar 60822 hektarów, a zamieszkiwało w nim 46780 mieszkańców. Pierwszym starostą kościańskim w II Rzeczpospolitej był do 1922 roku Gustaw Raszewski. W kolejnych latach urząd ten piastowali m. in.: Wacław Cegiełka do 1926 roku, (późniejszy starosta czarnkowski, a od 1929 roku burmistrz Ostrowa Wielkopolskiego) i Adam Narajewski z Odolanowa do 1932 roku. W 1932 roku ze względu na potrzebę lepszej organizacji samorządu lokalnego została przeprowadzona kolejna reforma, w wyniku której do Powiatu Kościańskiego przyłączono Powiat Śmigielski. W wyniku tej reorganizacji Powiat Kościański zajmował obszar 1 1621 km kw. Tworzyło go 160 gmin i 93 obszary dworskie. Po dwuletnich sporach niektóre gminy przyłączyły się do sąsiednich powiatów. Powiat Kościański do II wojny światowej, a także po niej, do czasu likwidacji w 1975 roku zajmował obszar 1 039 km kw. W 1938 roku mieszkało w nim ponad 84 tyś. osób. Oprócz Kościana w jego skład wchodziły Czempiń, Krzywiń, Śmigiel i Wielichowo. Od reformy w 1932 roku do II wojny światowej urząd starosty kościańskiego pełnił Tadeusz Karpiński.

Dzisiejszy Powiat Kościański powstał dnia 1 stycznia 1999 roku w wyniku reformy samorządowej. Jest jednym z 35 wielkopolskich powiatów, tworzą go miasto Kościan, gmina Kościan, miasto i gmina Czempiń, miasto i gmina Krzywiń oraz miasto i gmina Śmigiel.

 

Poczet starostów

1. Jan z Wierzbna i Czerniny Rydzyński r. 1409-1422. Trzymał też r. 1414 starostwo wschowskie i był r. 1420 kasztelanem międzyrzeckim.

2. Stefan Sulewski r. 1428.

3. Mikołaj Kiełbasa r. 1432, kasztelana bydgoski h. Nałęcz.

4. Łukasz z Górki (i Kórnika) r. 1432-1444. Został po Sędziwoju z Ostroroga wojewodą pozn. Nazwany r. 1432 obywatelem kościańskim.

5. Nałęcz Piotr z Szamotuł po r. 1444.

6. Łukasz Górka, wnuk pierwszego Łukasza, żonaty z Szamotulska r. 1492.

7. Jastrzębiec Mikołaj z Ocieszyna (i Wargowa) Ocieski r. 1508-1517. Po Dawidzie Dłuskim r. 1511 przejął starostwa pyzdrskie i konińskie. Dzierżył r. 1512 miasto Żnin i Modrze, nadto r. 1516 trzymał starostwo inowrocławskie. Piastował przy dworze król. godność koniuszego. Dobrami starostwa kość. zawiadywał brat jego Jan Bryl Ocieski. Do tych Brylów przypisał się w wieku XVIII minister Brühl.

8. Łodzic Mikołaj z Tomic Tomicki r. 1517-1529. Z nakazu królewskiego miał r. 1525 poskromić i ukarać luteranów w mieście i powiecie kościańskim, ale Tomiccy sprzyjali innowiercom.

9. Piotr Opaliński r. 1530-1548. Brat jego Maciej ma nagrobek w farze.

10. Stanisław Ostroróg z Grodziska, upatrzony na następcę Opalińskiego; nie wiem, czy uzyskał starostwo kościańskie, bo Modrze i Żmin po Opalińskim dostali Czarnkowscy, a starostą kosć. był.

11. Wojciech Czarnkowski r. 1556-1564. Stosownie do rozkazu, wyjednanego u króla przez biskupa Andrzeja Czarnkowskiego, brata swego, wydalił r. 1561 wszystkich sekciarzy z Kościana.

12. Jędrzej Górka, syn Jędrzeja, starosta wałecki, Gniezn. I kościański 1564-1581. Za jego rządów heretycy wrócili znowu do Kościana. Król Batory więc r. 1581 nakazał Górce, aby niezwłocznie wydalił z miasta Łępkę, Gredę, Wywala, Kopcia, szewca Miąso, czapnika N i wdowy Łępczynę i Herbstaniczkę jako podejrzanych o należenie do sekty arkanów lub anabaptystów. Sekciarze ci uszli do Śmigla pod skrzydła opiekuńcze Cykowskich, innowierczych dziedziców tego miasta.

13. Jana z Orla Orzelskich h. Drya r. 1586-1617; nagrobek u fary. Poślubił 2v Elźbietę z Więcborka Zebrzydowską, córkę wojewody kaliskiego Kaspra Z.

14. Mikołaj Działyński, wojewodzic brzesko – kujawski, żonaty z Izabelą Orzelską, córką starosty Jana r. 1625.

15. Michał Działyński r. 1631. Z braćmi Pawłem, starostą inowr., i ks. Kasperm, biskupem chełmińskim, darował OO. Reformatom zamek w Pakości, który Ludmiła Niemojewska przerobiła na kościół.

16. Piotr Jastrzębiec Żegocki z Ruchocic r. 1641-1659. Znany z wojny szwedzkiej Krzysztof Żegocki, dziedzic Restarzewa i starosta babimojski, wdział po śmierci drugiej żony suknię duchowną i umarł biskupem chełmskim.

17. Maciej de Rossy r. 1665. Kapitunka Rossowa wspomniana w metryce kościańskiej r. 1666.

18. Jan Nałęcz Korzeniewski r. 1665-1685. Za żonę miał Barbarę Chrząstowską.

19. Andrezj z Gębic Gebicki h. Nałęcz r 1687. Starosta ujski, pilski, kościański, żonaty z Katarzyną Grzymułtowską.

20. Adam z Naramowic Naramowski r. 1689. Dostał starostwo kościańskie z wdową po poprzedniku swoim.

21. Melchior z Gurowa Gurowski h. Wczele r. 1694-1704. Uzyskał od króla Augusta r. 1698 przywilej na wolny wręb w borach mosińskich na opał i na odbudowanie zniszczonych wsi starościńskich.

22. Melchior Gurowski r. 1704-1720, syn Melchiora z Krystyny Przybyszewskiej i brat opata bledzewskiego Józefa. Melchior i Zofija z Przyjemskich Gurowscy zastawiali Grodztwo r. 1715 generałowi Flemingowi.

23. Franciszek Ostoja Gajewski z Czacz ar. 1720-1738.

24. Antoni Gajewski, syn Franciszka, żonaty z Izabelą Mycielską r. 1738-1787.

25. Józef Chłapowski z Turwi. Z poręki Lipskiego trzymał dobra starościńskie i nosił tytuł starosty już r. 1780. Po ostatnim rozbiorze król pruski nadał Kurzągórę, Bonikowo i Gurostwo (zwało się Grodztwem jeszcze po Gurowskich) baronowi Schildenowi. Chłapowski zapłacił Schildenowi 32 600 tal. i tak nabył te dobra na własność dziedziczną. Dziedziczyli tu potem Jan Anzelm Chłapowski, syn Józefa z Marji Boguckiej, Stefan Chłapowski, syn Anzelma z Emilji Koczorowskiej, wreszcie Alfred, syn Stefana z Marji Ponińskiej.

Zamek kościański stał tam, gdzie dziś (w 1929 roku ) mieści się gmach Komendy wojskowej. Szwedzi r. 1655 zamek ten spalili i jeszcze r. 1704 był on doszczętnie zniszczony; jednakże r. 1777 stał tu zamek murowany. W zamku rezydowali dawniej burgrabiowie, którzy zastępowali starostów w czynnościach sądowych i policyjnych.

Pisownia oryginalna, autor ks. Zygmunt Cieplucha „Z przeszłości Ziemi Kościańskiej, Kościan 1929, reprint, Kościan, listopad 2009”.